Forum Stats Test Link Test Link Test Link Test Link
Forumlar » Genel » Türk Mitolojisi » (s-2)Su Kaynakları

Yazar Mesaj   #947  2015-12-19 21:35 GMT  

Online status admin



Administrators



Mesaj: 1953
Şehir: Ankara
Ülke:
Meslek: Site Yöneticisi
Yaş:

 

Su kaynakları

 

Deniz ve göllere akan veya insan ve hayvanla­rın susuzluklarını giderdikleri birçok su kaynağı, genellikle aynı adla anıldıkları bir ►evliyanın küllüyle bağlantılıdır. Aynı durum, termal kaynaklar ve mağaralarda biriken sular için de geçerlidir. Termal kaynakları ayrıca şifa verme özel­liğine sahip oldukları için, kutsal karakterleri ilaha da yük­seltilmektedir.

 

Ayrıntılı bir yoruma girmeden, Anadolu aktarımlarında su kaynaklan ile ilgili efsane ve inanışların her türüne burada birkaç örnek vermekle yetinilecektir,

 

Fırat'ın Erzurum civarındaki kaynağının adı Dumlu'dur. Efsaneye göre bu kaynak adını, bölgenin kâfirlere ait ol­duğu dönemde buraya yerleşmek üzere Horasan'dan gelen bir evliyadan alır; evliya Dıımlu su kaynağının "dünyevi" değil, "ilahi" olduğunu o fark eder. Kaynağın cennetten geldiğine inanılır ve özel bir kültün konusudur. Efsaneye Evliya Çelebi'nin seyahat notlarında da rastlanır. Birçok gölün mucizevi bir biçimde bir tek kaynaktan oluşumu Bin­Göl "Bin Göller" efsanesinde açıklanır (—»Hayat Suyu).

 

Su kaynaklarının çıktığı mağara ve kayalar da aynı biçimde kült yeri olarak saygı görür, Biga yakınlarındaki "evliler" —»kayası gibi. Aynı durum, bir evliyanın türbesinin de adı olan ve mağara duvarlarından damlayan su damlalarının ses taklidinden başka bir anlamı olmayan Şıp-Şıp Dede ma­ğarasında da söz konusudur. Şifa ve şükür karakteri taşıyan mezar/türbeler grubunda, Pontus dağ silsilesine bağlı Zigana Dağları'nda bulunan Sümela Kaya Manastırı da sayılır.

 

Diğer bir tür efsanelerde, bir evliyanın mucizesi ile çorak topraktan nasıl su çıkartılarak bir su kaynağının oluştuğu anlatılır. Bu efsanelerde de, evliya mezarının bulunduğu yer ve su kaynağı aynı adı taşır. Bu türden öykülerin birço­ğunda, su kaynağının, su kıtlığı çeken evliyanın duası üze­rine mucizevi olarak oluştuğu anlatılır. Böyle bir durum Er­zurum yöresindeki Çoban Dede efsanesinde söz konusu­dur: evliya, sürüsü susuzluk çeken bir —»çobandır; canını feda ederek —»hayvanlarının susuzluğunu bir mucize ile gi­dermesi için Tanrı'ya dua eder. Bir diğer dağ evliyası, Munzur Baba da benzer bir efsanenin kahramanıdır. Diğer kay­nak ve çeşmelere dayanarak, bu tür su kaynaklarının bir kıtlık söz konusu olmadan da bir evliyanın doğaüstü gücü­nün kanıtı olarak oluştuğu kabul edilmektedir.

 

İçme suyu kaynakları hakkında anlatılan öykülerde kaba komik durumlar söz konusudur. Geri zekâlılar ve belirli yerlerin delileri hakkındaki anekdotlarda, bu kişilerin has­talıklı ruh hallerini su içtikleri "delilik çeşmesinden" aldık­ları anlatılır.

 

Termal kaynakların oluşumu da mucizevi olaylarla açıkla­nır. Haymana kaplıcalarının (Ankara bölgesinde) şifa verici özelliği bir efsanede şöyle anlatılır: çöle terk edilen bir kız çocuğu çaresizliği üzerine topuklarını yere vurarak muci­zevi bir biçimde fışkıran su sayesinde yaralarının iyileşme­sini sağlar. Bu efsane, muhtemelen çok yaygın olan "terk edilen ve zorda kalan çocuk" konusunun Mekke'deki Zem­zem suyunun kutsal kaynağının doğmasıyla sonuçlanma­sından alınan bir karışımdır; Haymana efsanesindeki kah­ramanın "Cimcime" olan adı muhtemelen Zemzem'den tü­retilmedin Cimcime ("kafatası") ve onun az veya çok sayıda efsanevi kişiyle karşılaşması ve konuşması (Hz. İsa, Âşık Kerem vb.), Farid-al-Din 'Attar'dan (12. yüzyıl) bu yana Doğu Edebiyatında işlenen bir konudur. Bursa'da rastlanan benzer bir efsanede su kaynağının sarışın bir kızın süt ine­ğine (Amme) barınak olan bir mağaradan çıktığı anlatılır. Bir gün inek artık görünmez olur ve mağaranın çıkardığı sı­cak sular kızı yutar ve böylece Kaynarcadaki termal kay­nakları oluşur. Aynı şehirde ve başka yerlerdeki diğer ter­mal kaynaklarının da, ziyaretçilerin belli ritüellerine ve say­gınlıklarına uydukları "bekçileri" veya "ustaları" vardır.

 

Su kaynakları ile ilgili antahlan öykülerin oluşturduğu son bir grup efsanede de, Ferhad ve Şirin örneğinde olduğu gibi, kahraman zorlu bir görevle kayalık dağlara bir kanal açarak su kaynağından suyu sevgilisinin bulunduğu şehre götürmek zorundadır. Ferhad'ın efsanesinin Anadolu'ya konumlandırılmasının yanı sıra, diğer bazı yorumlarda, örneğin Bahrat ve Atik adı altında olayın cereyan ettiği yer olarak İskenderun civarı belirtilir.

 

Roux 1970, 146, 160 ve sonrası; Önder, M. 1963, 80 ve son­rası; Önder 1962, TFA'da No.156; Tschudi 1914, Metin 9,29­31, 37; Eyüboğlu 1961, "Tıpta Yenilikter"de No. 6, 1961, 75­80; Araz 1958,233; Güney 1956, 38 ve sonrası; Yenisey 1955, 171-74; Eckmann 1964, PhTF H'de, 292 ve sonrası; Boratav 1969, 350-52, 392; Boratav 1973(2), 45-47, 60-62; Ahundov 1978, 421,458.

 

Şahin/Doğan —»Dumrul; Kuşlar

Şans Kuşu —► Kuşlar

Şeytan —► Cinler

 

---------------------------------------------------------

Kaynak: Pertev N. BORATAV, a.g.e


__________________