Forum Stats Test Link Test Link Test Link Test Link
Forumlar » Genel » Türk Mitolojisi » (o-1)Oğuzlar

Yazar Mesaj   #945  2015-12-19 21:17 GMT  

Online status admin



Administrators



Mesaj: 1953
Şehir: Ankara
Ülke:
Meslek: Site Yöneticisi
Yaş:

Oğuzlar

 

İster yerleşim yerleri, ister epik metinlerdeki kahra­manlar veya diğer yazılı kaynakların kroniklerinde yer alan efsanelerde geçen kişiler olsun, büyük sayıda Oğuz adı ko­runmuştur: örneğin, —»Basat, —»Bayındır, —»Kazan, —»Dumrul, Beyrek, —»Bügdüz gibi ünlü kişilerin işleri, Dede —»Kor­kut Kitabının bölümlerini oluşturur. Oğuzların kültürel zen­ginlikleri sayılan efsanevi öyküler, atasözleri, kahramanlık şiirleri veya çok çeşitli sihirli inanış ve maceralar, yazılı kaynaklarda Oğuzname ifadesiyle adlandırılır. Osmanlı ay­dınları sıklıkla bu halkın özelliğini ortaya koyarken oğuzane ("Oğuz tarzında") ifadesini kullanırlar çünkü İslam dini, pagan geleneklere dayanan ve bu geleneklerin etkisini yi­tirmediği bir dönemde kendi yaşam biçimini henüz yerleştirememiştir. Oğuzname'nin, Dede Korkut Kitabı gibi epik me­tinlerde, muhtemelen 16. yüzyıldan olan bir atasözleri der­lemesinin giriş fragmanında veya Topkapı Sarayı Kütüpha­nesinin bir el yazması metinde sadece Şahname'yi örnek ala­rak yazılan bir destan olduğunu kabul etmek bizce aptallık olurdu. Sözlü yorumlara bağlı olarak elbette bir zamanlar Oğuz destanının sadece bir tek değil, birden fazla yazılı kaydı vardı. Bunlardan sadece bir tanesi olan Dede Korkut Kitabı günümüze ulaşabilmiştir.

 

Epik isim babası olan Oğuz (eski Türkçede: Oğuz Han) Anadolu ve Azerbaycan aktarımlarında, —»devlerin cinsiye­tinden olan destansı kişilerle eşit görülmüştür. Akkoyunluların efsanevi soy bilgisinde Oğuzlar, "iri vücutlu, kesil­memiş el ve ayak tırnakları ve kısaltılmamış bıyık ve sakal­ları olan insanlar" olarak anlatılırlar; Hz. Muhammed ca­mide —»Kazan, Dündar ve Bügdüz'den (Dede Korkut des­tanından kişiler) oluşan bir Oğuz elçi grubunu kabul etti­ğinde, onların görünüşünden korkar ve dışarı çıkmak için duvarı zorlar ve duvarda da bir niş oluşur; böylece ilk mih­rabın da oluştuğuna inanılır. Bu efsanede geçen Emen, epik metinlerdeki Bügdüz Emen'dir; o Anadolu Kürtlerinin akta­rımlarında bu halkın atası olarak anılır; 16. yüzyıla tarihlenen bir efsanede iri yapılı bir kişi olarak anlatılır; onu gör­düğünde korkuya kapılan Türkistan hükümdarı tarafından Peygambere elçi olarak gönderilir, (çağdaş Mısır'ın Arapça bir aktarımında olduğu gibi, bazı halk inanışlarında Oğuz­lar tanımlamasıyla -devlerden oluşan bir grup kastedilir.

 

Bir Azerbaycan aktarımına göre, Kalaca Kalesi de Oğuzlar adındaki devler tarafından inşa edilir; bugün bile bu yer "Oğuz Mezarları" olarak bilinir. Kuzeydoğu Anadolu'da Yusufeli civarında Kara Yel Dağı (2790m) üzerinde Oğuz Evliya adıyla tanınan bir hac yeri vardır. Bunun dışında bu bölgede Oğuz-Devi'ne atfedilen şu —»mezarlar/türbeler var­dır: Ardahan yakınlarındaki Oğuz Dağı'nda (2200m); Kura —»•nehrinin —»kaynağının yakınlarındaki Kısır Dağı'nda (3192 metre); Arpaçay nehrin kaynağının yakınlarındaki Ağ Baba Dağı'nda (3040 metre); Sarıkamış ve Göle arasındaki Allahüekber Dağı'nda.

 

Ardahan yakınlarındaki Oğuz Dağı'na adını veren Oğuz- Devi ile ilgili şu efsane anlatılır: bu dev, bu dağda geniş ot­lak ve meralara sahip bir bey tarafından işe alınmış bir ot biçicisidir. Her gün 300 araba yükü saman biçip yükler. İş hırsıyla yüklü olduğu bir gün, farkında olmadan, ona öğle yemeğini getiren ve uzamış otların arasında duran kız kar­deşini (aynı zamanda karısıydı çünkü o dönemlerde devler kız kardeşleri ile evlenirlerdi) biçerek ikiye ayırır. Felaketi görünce, bileği taşını tırpanının bilenmesi için toprağa so­kar, kız kardeşini gömmek için bir çukur kazar ama ölmek için kendisi çukura girer. Dağın zirvesindeki —»kaya, devin bileği taşı olarak kabul edilir. Taşra halkı için bugün bu yer bir hac mekânıdır ve Oğuz Evliya ("Kutsal Oğuz") diye anılır.

 

Bir Anadolu masalı, Oğuzlar adını değişmiş bir biçimde ko­rur; burada Oğuzların Uyuz Padişah adında bir padişahı söz konusudur ve Dede Korkut Kitabının kahramanlık efsa­nelerinde de görülen "Oğuz uykusu"dan (son haliyle uyuz uykusu) bahsedilir. Bu uyku, yedi gün sürer ve "küçük ölüm" olarak adlandırılır ve düşmanlan tarafından kahra­manın tutuklanmasına neden olur. Oğuz adı aynı biçimde —»Beyrek'in öyküsünün sözlü yorumunda bugüne kadar Anadolu halk aktarımlarında korunmuştur; burada kahra­man, Oğuzlann Padişah oğlu olarak adlandırılır. Şehirler­deki masal anlatıcısı Meddah'ın anlatım biçiminden etkile­nen bir yazılı yorum, Oğuz kahramanının macerasını Macarlara karşı seferlerin yapıldığı döneme yerleştirir; bu me­tinde de Beyrek, Oğuz Padişahının oğludur; Macar kralı ta­rafından hapsedilir.

—►Çoban; Depegöz.

Boratav 1939, 83-113; Boratav 1954, İA'da Korkut maddesi; Boratav 1958; Boratav 1973(1), 43-53; Boratav 1969(2), 117­25, 376; Çelik 1941, "Ülkü"de, Eski Seri XVI (1941), 509-13; Kırzıoğlu 1952, 50 ve sonrası; Sümer 1960; Sümer 1972; Gökyay 1973, CXXIX-CXXIX, DXXXV, DLXXVII-DLXXX; Yacoub Artin 1895, 17; Tcheraz 1912, 124 ve sonrası; Atsız 1961, 24-27; Ahundov 1978, 410 ve sonrası.

Ogre — > Devler

Orman —»Ağaç

Ölüm, Ölüm Meleği —*• Azrail; Dumrul; Kozmogoni

 

----------------------------------------------------

Kaynak: Pertev N. BORATAV, a.g.e


__________________