Forum Stats Test Link Test Link Test Link Test Link
Forumlar » Genel » Köşeyi Dönen Şairler » OSMANLI EDEBÎ HÂMÎLİK GELENEĞİ(10)

Yazar Mesaj   #1324  2016-01-18 00:46 GMT  

Online status admin



Administrators



Mesaj: 1953
Şehir: Ankara
Ülke:
Meslek: Site Yöneticisi
Yaş:

IV. BÖLÜM

Hâmîlik Sistemine Yönelik Eleştirilerin Değerlendirilmesi

Osmanlı hâmîlik sisteminin sanatçıyı koruyan, destekleyen maddî ve manevî anlamda ödüllendiren bir işleyişinin olması yanında, zaman zaman bu sistemin işleyişi hakkında şâirler ya da tezkire yazarları birtakım eleştirilerde bulunmuşlardır. Tezkire yazarlarının eleştirilerinin hâmîlik sistemin işleyişini daha iyiye götürme ve adâletli davranma konusunda özellikle yöneticilere mesaj veren cümleler olduğu dikkati çekerken; şâirlerin şiir dilini kullanarak yaptıkları üstü kapalı eleştiriler daha çok kendilerine arzuladıkları nitelikte bir hâmî bulamamalarından kaynaklanmaktadır. Örneğin Latîfî, Tezkiresinde Sultan Korkud’un bilgi ve beceriye ilgi duyduğu için sarayının şâirlerin toplandığı yer olduğunu insanların seviye ve değerlerini çok iyi bildiğinden dolayı herkese durumuna göre ilgi gösterip , derecesine göre rağbet ettiğini söyler. Yazar, sultanın asla yeteneksizlere değer verip ehline zulm etmediğini de eklemektedir (75). Bu düşüncelerin başlı başına bir eleştiri içermediği söylenebilir. Çünkü destek verdiği sanatçılara adaletli davranması, ideal bir hâmînin başta gelen görevleri arasındadır. Ancak tezkire yazarlarının ehline değer vermeyen yöneticileri eleştirdikleri cümleler bu çerçevede adaletli davranan yöneticinin yüceltilmesi sonucunu doğurmaktadır. Konu ile ilgili bir başka örneği Âşık Çelebi ve Latîfî, Tezkirelerinde ‘Aşkî’den söz ederken vermektedirler: “şi’r ile şiârı ve şöhret-i eş’ârı yokdur irâde vü istishâda kâbil bir beyti dahı yokdur ammâ aceb bu ki yevmi yüz akçe şâir ulûfesine mutasarrıf imiş (593). Fâtih Sultan Mehmed’in iltifatını kazanabilmiş şâirlerden biri olan Aşkî, pâdişâhın takdir ettiği, meclislerinden, sohbetinden ayırmadığı, ihsanını ve iltifatını esirgemediği bir şâir olarak Latîfî’nin tezkiresinde belirttiği üzere orijinal söyleyebilecek gücü ve şiirinin hiçbir tadı olmamasına rağmen, pâdişâhtan günde yüz akçe gelirinin olması, kuşkusuz hâmîlik sisteminin işleyişine dair yapılan bir eleştiridir. (122). Dönem şâirlerinden Fenâyî’nin bu durumu Aşkî" yüz yer Sa’dî otuz bu Fenâyînün dahi Haftada yedi günü var tonluk u tımarda" beyti ile ifade etmesi şâirlerin hangi kriterlere göre değerlendiği düşüncesinin o dönemde tartışılmaya başlandığını göstermektedir. Tezkirelerde adı kayıtlı olmayan bir şâir de Aşkî’nin hak etmediği halde böyle iyi bir konumda olmasına talihinin ve bahtının açık olması yorumunu getirir:

Aşkıyâ tâliine aşk olsun Gerçi nazmun kötü sitâren iyi

Latîfî’nin yukarıdaki beyitlere “anlaşıldı ki baştan beri baht ve devlet olgunluk ve bilgiye göre olmazmış, değer ve yücelik bulanlar bunu hak ettikleri orana göre bulamazmış” (122) yorumunu getirmesi, eleştirel bakışının sonucu olarak değerlendirilebilir.

 

Benzer şekilde Gelibolulu Mustafa Âlî, yöneticilerin sahip olması gereken özelliklerden söz ettiği Nushatü’s-Selâtin adlı çalışmasında, yöneticilerin hâmîlik görevinden söz ederek bu konuda adaletli davranılması gerektiğini vurgulamakta, herkese sunduğu eserin kalitesine göre değer verilmesi gerektiğini söylemektedir:

...yüz dirheme lâyık olmayan şahsa meselâ bin dirhem i’tâ kılana ‘ârifler galat-bahş dirler, kezâlik hezâr dinâra müstehikk olana yüz dirhem îsâr idene ‘ukalâ ma’kûsü’l-kerem itlâk iderler. (152)

Gelibolulu Âlî, Bursalı Kandî’den söz ettiği bölümde, şâirin tarih söylemeyi abarttığını, kim bir ev yapsa ya da dükkan açsa ertesi gün şâirin hemen bir tarih söyleyip caizesini beklediğini ifade etmekte ve Karabâlî- zâde’nin şâirin korkusundan bu işlere girişemediğinden şikâyet ettiği olayı nakletmektedir:

El kıssa şeb ü rûz târih fikrine masrûf idi. Ekâbirden degül erâzil ü esâgirden biri bir ev yapsa yâ bir iki dükkân açsa ve yâhud bir cem’iyyetçik itse irtesi seherden Kandî hâzır olurdı. Bir târih sunup câizesine terakkub ‘arza kılurdı. Ol asrun zürefâsından Kara Bâlî-zâde ki küttâb-ı dîvândan bir kapusı küşâde âdem idi. Bir gün ba’zı şuarâya şikâyetlenmiş. Şunda bir halâmızun termîmi lâzım olmışdur. Feammâ Kandînün târihi havfından el uramazuz dimiş. Zîrâ ki cihet-i termîme giden akçadan câizeyi ziyâde ricâ itmesi mukarrerdür. (260-61)

Ahdî’nin T ezkiresinde verdiği bir örnek de hâmîlik görevini layıkıyla yapmayan, sarayda yetişmiş şâirlerden biri Şemsî mahlası ile şiirler yazan Ahmed Paşa’dır. Yavuz Selim devrinde saraya alınarak yetiştirilmiş, Kânûnî devrinde Ulûfecibaşı ve Sipâhî Ağası olmuştur. Şemsî Ahmed Paşa, Kânûnî’nin çok iltifatını görmüştür, musâhibi olmuş, meclislerine devam etmiştir. Kendi de şiir yazar, şâirlerle sohbet eder, onları meclislerinde toplardı. Kânûnî’ye yazdığı bir kasîdesinde,

"Ana kim şâh-ı cihânun i’tibârı olmasa /Zû-fünûn-ı dehr olursa dahi bulmaz iştihâr (304)" diyerek bir kimseye cihan pâdişâhı değer vermezse, dünyanın en hünerli kişisi olsa dahî şöhret bulamayacağını vurgulayarak hâmînin önemine işaret etmiştir. Ancak Ahdî’nin belirttiğine göre, pâdişâhın gözdesi olduğu ve devrinde nüfuz sahibi bulunduğu halde, şâirleri korumakta oldukça ihmal göstermiş, ihsanını ve parasını esirgemiştir (304). Tezkirelerin sanata destek vermeyen ve cömert olmayan kişilerden vurgu yaparak bahsetmeleri okuyanı yönlendirme anlamında olumsuz örneklerin sergilenmesi olarak düşünülebilir. Yazar bu yolla, hâmîlere öyle olmamaları gerektiğini ima etmektedir.

Yukarıda da ifade ettiğimiz gibi, hâmîlik sisteminin, işleyişin içinde olanlar açısından değerlendirilmesi tezkire yazarlarının yorumlarından daha farklı olmalıdır. Bu konumda söz edilebilecek şâirlerden biri Şeyhî’dir.

Çelebi Mehmed’in ölümünden sonra Sultan Murad’a intisab eden Şeyhî, II. Murad’ın iltifatını kazanmış, pâdişâhın kendisini vezir yapmak istemesine çevresindeki kişiler olumsuz bakınca, memleketi Germiyan’a dönerken yolda saldırıya uğrayarak, her şeyini kaybetmiştir. Bunun üzerine Harnâme adlı mesnevîsini yazan Şeyhî, eserde hikâyenin yazılış sebebi üzerinde durmamakta, buna karşılık hikâyenin pâdişâhı öven 26 beyitlik kısmından sonra, anlatılan konunun kendi haline uygun olduğunu, “cihanın zevk içinde bulunduğu halde kendisinin mihnet ve belâdan kurtulmadığını, rahat umdukça zahmetler gördüğünü , devletler istedikçe mihnetler bulduğunu” söylemektedir (8). Bir eşeğin başından geçenlerin anlatıldığı alegorik hikâyeyi şu beyitlerle bitirir Şeyhî:

                         Ger inâyetden istesen tevfîr

Kılma devlet du’âsını taksîr

Nice kim bu zamâne-i nâ-sâz

Câhile nâz vire ehle niyâz

Ne kadar kim cihân-ı bî-ihlâs

Ârifi hâric ide âmîyi hâs

Ol şehün işi izz ü nâz olsun

Düşmeninün gam u niyâz olsun

Şâir, yukarıdaki beyitlerde zamanı, insanların yeteneğine göre değer vermediği için eleştirmektedir. Beyitlere anlam verdiğimizde “bu tersine iş gören zamâne câhile nâz, ehil kimseye niyâz ettirdiği müddetçe; kalbi temiz olmayan, riyâkâr cihan, irfan sahibini dışarı atıp, bilgisizi pâdişâhın husûsî meclisine aldırdığı müddetçe, o pâdişâhın işi ululuk ve naz, düşmanlarının gam ve yalvarma olsun” (Timurtaş 43) cümlelerinin Şeyhî’nin dîvan şiirinde yaygın bir kullanım olan felekten şikayetinin ötesinde, kendisi gibi irfan sahiplerini uzakta tutup, bilgisiz kişileri yanında bulunduran sultanı eleştirdiği söylenebilir. Şeyhî’nin II. Murad’ın çevresindeki kişiler tarafından saraydan uzaklaştırıldığı düşünüldüğünde, böyle bir yaklaşım bir anlamda koruyuculuk sisteminin eleştirisi olarak da değerlendirilebilir.

Karamanlı Aynî de eleştirel düşüncelerini sanatıyla birleştirerek ima eden şâirlerden biridir. Anadolu’ya geldikten sonra, Konya’da Şehzâde Mustafa’dan umduğunu bulamayan Aynî, Candaroğulları Beyliği’nin merkezi Kastamonu’ya giderek, Cem’in mâiyetine girmiştir. Şâirin, yazdığı bir kasidesinde, Şehzâde Mustafa’yı tutulmuş bir aya, Şehzâde Cem’i ise güneşe benzetmesi, Kastamonu’da beklediği ilgiyi bulduğunu göstermektedir.

 

Şiirlerde zaman zaman da şâirlerin kendilerinin koruma alamamalarının yanında çağdaşları olan başka şâirlere fazla ve gereksiz iltifatta bulunulduğunun eleştirisini de bulmak mümkündür. Bu duruma Fâtih döneminde başlayan Acem şâirlerine gösterilen rağbete Osmanlı şâirlerinin eleştirel şiirleri örnek verilebilir. Fâtih Sultan Mehmed’in İran’dan gelen Hâmîdî ve Kabûlî gibi âlim, şâir ve sanatkârlara gösterdiği rağbet Osmanlı şâirlerinden Leâlî’nin kendisini fark ettirebilmek adına acem dervişi kıyafeti ile kendisini acem olarak tanıtarak saraya girmesi sonucunu doğurur. Tokatlı olmasının kendisine bir ayrıcalık vermediğini düşünmüş olmalı ki, şiirleri, hafızasında tuttuğu yüzlerce hikâye, beyit ve latîfeyle dikkati çekerek pâdişâhın meclislerine katılacak kadar değer kazanan Leâlî, acemlere gösterilen rağbet ve ihsanlardan yararlanarak zengin olmuştur. Bir süre sonra gerçek anlaşılınca, elindekiler alınmış ve pâdişâhın meclisinden de uzaklaştırılmıştır. Mustafa İsen, “Yürü Var Gel Araptan ya Acemden” başlıklı makalesinde, fetihlerle yeni bir yüz kazanan Anadolu’da , bu yeni görünüme uygun bir medeniyet yaratabilmek için, ciddî çabalara girişildiğini, İstanbul’u her yönden bayındır bir şehir haline getirmeye kararlı olan Fâtih’in bu şehrin İslam dünyasının merkezi olmasına büyük önem verdiğini söylemektedir (305). Arap ve Acem medeniyetine gösterilen rağbet, bir süre sonra Osmanlı şâirlerinin şiirin kalitesinin değil, şâirin milliyetinin önemli olduğu konusunda eleştiriler ortaya koymalarına neden olmuştur. Mesîhî’nin Mesîhî gökden insen sana yer yok Yürü var gel Arapdan ya Acemden sözleri o dönemde Acem ve Arap sanatkârlara bakış açısını ortaya koymaktadır. Osmanlı şâirlerinin bazı sanatkârların layık olmadıkları halde Arap veya Acemden geldikleri için rağbet gördüklerini ifade etmeleri, dönemin şiir ve himâye anlayışının eleştirisini de barındırmaktadır:

Olmak istersen i’tibâra mahal /Ya Arapdan yahut Acemden gel

Gevhere kıymet olmaya kânda/ Dürr bahâsın bula mı ummânda

Söylenür nükte vü meseldür bu /K’ola dâim çerâg dibi karanu

Eger âdemde marifetse murâd/ Ne fazîlet virirmiş ana bilâd

Taşdan sâdır oldu gerçi güher/ Hârdan çıkmadı mı yâ gül-i ter

Rûmda kellenmesin mi Acem /Buldı bu izzet ile çün ekrem

Acemin her biri ki Rûma gelür

Ya vezâret ya sancak uma gelür (İsen “Yürü Var Gel Arapdan ya Acemden”314)

 

Çeşitli vesilelerle şiir takdîm etme karşılığında şâirlerin hak etmedikleri câizeler aldıkları ve yöneticilerin adaletsiz davranışlarını ortaya koyan eserler, daha çok nasihatnâmeler ya da hicviyye türündeki eserlerdir. Sünbül-zâde Vehbî, oğlu Lutfî’ye nasihat için yazdığı Lutfiyye’de yukarıda sözünü ettiğimiz konumdaki şâirleri aşağıdaki beyitle eleştirmekte ve bu duruma düşülmemesi gerektiğini nasihat etmektedir:

Sözleri bir çürük akçe itmez / Câize almasa kalkıp gitmez

Şöhretli şâirlerden Sünbül-zâde Vehbî; bayram günleri gelince nice dilenci şâirin ortaya çıkmasından dert yanarak, köhne şiirlerin piyasaya çıktığından yakınanların başında gelir. Sünbül-zâde Vehbî, “sühan” redifli kasîdesinde de bu işin neredeyse ayağa düşürülmesini ve sadece câize koparmak için şiir söyleyenleri eleştirmektedir. Şâirin eleştirileri aynı zamanda bu konumdaki şâirleri dikkate alan hâmîleredir.

Daldılar bâb-ı kibâra gazelüm var diyerek / Oldu sâil kapısı dergâh-ı vâlâ-yi sühan

                          Nice nâ-ehl-i gedâ-tıynet ü sâil-meşreb /Cerri sermâye ider eylese imlâ-yı sühan

Benzer düşüncelerle Şeyhî de bu konumdaki şâirleri sühan redifli şiirinde eleştirmekte ve şöyle tasvir etmektedir:

İyd-i nev gelse hemen köhne kasîde getirüb /Yeni, eski bulur esbâb-ı atâyâ-yı sühan

Eyleyib şi’ri verak-pâre-i imsâkiye /Ramazanda dağıtır halka hedâyâ-yı sühan

                          Bu tarîk ile çöker sufra-i halviyyâta / Nukl-i iftirâ getirmiş gibi hurmâ-yı sühan

Osmanlı sahasının en çok okunan ve sevilen şâirlerinden olan, ancak hayatı boyunca kendisine umduğu desteğin verilmediğini düşünen Fuzûlî, Nişancı Paşa’ya yazdığı Şikayetnâme olarak tanınan mektubunda kendi durumunu eleştirel bir üslûpla anlatmaktadır. Şâir, pâdişâhlara ve devlet ricâline sunduğu kasîdelere karşı verilmesi vaâd edilen câizeyi alamamasını, gönül kırgınlığı, verilen sözlere vefa gösterilmeyişi ve devrinin ahvâli çerçevesinde mizâhî bir üslûpla kaleme almıştır. Hikayenin konusu kısaca şöyledir: Fuzûlî, “uzlette mukîm, kanaât köşesinde sâkin iken başına mevkî sevdası ve tamahkârlık düşmüş, kadrinin bilinmesini ve Pâdişâh’ın lütfuna kavuşmayı istemiştir.” Bu hırslarını bir müddet yenmeye muvaffak olmuşsa da, şöyle bir ilham duymuş:

ey gâfil, âlem-i sûret mahzâr-ı sıfât-ı İlâhîdür ve mehbet-i envâr- ı huzûzât-ı nâ-mütenâhî her âyîne mülk-i melekûtdan münfek olmaz ve hasâyıs-ı mülkden behre-mend olmayan serâ’ir-i melekûta dest-res bulmaz. Lâ-cerem hükkâm-ı mülke tevessül

mûcib-i husûl-i mevâhibdür. [...] Husûsâ bizüm pâdişâhumuz ki

rütbe-i saltanatı ma’nîde pâye-i hilâfetdür ve serîr-i hükûmeti hakîkatde mesned-i imâmetdür.

Sultan Süleyman Bağdat’ta iken kalbinde uyanan bu hisler sonucu Fuzûlî “dergâh-ı muallâdan bir nasîbe tâlib olup ve erkan-ı devletden saâdet-i imdâd ve şeref-i is’âd bulup dokuz eflâke pây-i istingâ urur iken evkâfdan dokuz akçe vazîfeye kanaat kılup arz” almıştır. Hikâye, Fuzûlî’nin kendisine verilen bu dokuz akçayı alamaması sonucu yaşadığı sıkıntıların ifadesidir. Yukarıdaki sözlerden, şâirin kadrinin bilinmesi ve pâdişâhın lütfuna kavuşması ümîdiyle sultana ulaşma arzusu dile getirilmektedir. Şâir, bir lutfa ulaşmanın ancak devrin sultanına ulaşmakla mümkün olduğunun farkındadır. Bu çerçevede şâirin erkan ve ümerâ vasıtasıyla da olsa kasîdelerini sultana sunduğu ve kendisine câize olarak dokuz akçenin vaâd edildiği söylenebilir. Buradan da Fuzûlî’nin söz konusu mektuptaki şikayetinin dokuz akçelik günlük parasını alamamasının ötesinde, hâmîlik sisteminin işleyişi içinde değerinin yeteri kadar anlaşılamaması ve elde etmek istediği makama ulaşamaması sonucu çıkarılabilir.

 

Yukarıda da belirttiğimiz gibi Fuzûlî, bir lutfa ulaşmanın ancak devrin sultanına ulaşmakla mümkün olduğunun farkındadır. Bu yollu isteklerini gerçekleştiremeyen şâir, Osmanlı sahasındaki şâirleri “hased ehli” olarak niteleyerek bir anlamda bu nitelikteki kişilerden kendi isteği ile uzak kaldığını ima etmektedir. Farsça Dîvanında

Mâ gilmân-i mâh-rûyânîm /Mâh-rûyân hama gulâm-i şumâ

                        “Biz ay yüzlülerin kullarıyız, ay yüzlüler ise hep sizin kulunuzdur” diyerek istediği nitelikte bir patron bulamamasının bir anlamda tesellisini ortaya koymaktadır.

 

Tanzimat devrinden başlayarak divan edebiyatını olumsuzlamaya yönelik eleştirilerin başında gelen, bu edebiyatın dalkavuk edebiyatı olduğu suçlamasının, doğrudan Osmanlıda bir gelenek haline gelmiş olan hâmîlik sisteminin işleyişine dair bir eleştiri olduğu söylenebilir. Osmanlıda kasîde yazmanın caize almak için methetme biçimine dönüştüğü meselesi, sözkonusu eleştirilerin odak noktasını oluşturmaktadır. Kasîdenin övülenin sahip olmadığı özelliklerle anlatılarak bir menfaat aracı haline geldiği günümüzde de hala tartışılagelen bir konudur.

Daha çok kasîde nazım şekli çerçevesinde şekillenen bu tür polemiklerin, Osmanlı toplumsal yapısına ve hâmîlik sisteminin Osmanlı şiirine ne ölçüde yön verdiğine dikkat edilirse, Osmanlı edebiyatının üretildiği dönemde de sanatçılar tarafından gündemde olduğu görülmektedir. Osmanlıda şiir üretmek ancak bir hâmî bulmak ile mümkün ise, şiir ortamındaki sanatçı da rakiplerinin şiir kalitelerini değerlendirmek ve eleştirmek hakkını kendisinde görmektedir. Bu noktada şâirlerce en çok eleştirilen nokta şiirlerin orijinalliği meselesidir. Latîfî, divan şiirinde çok tartışılan orijinallik meselesine tezkiresinin önsözünde genişçe bir yer ayırmış ve çağında şâirle şâir geçinenin birbirinden seçilemez olduğunu, şiir meselesinin ölçüsünün bozulduğunu belirtmiştir. Pek çok şâirin divan tertib ettiği halde kendine has bir manaya sahip olamadığını ve çalıntı ya da başkasının ağzında çiğnenmiş binlerce vezinli nazm meydana getirdiklerini ifade eder. Latîfî için ölçü, oluşturulan bu manzumelerin şâirlerin kendilerinin orijinal ürünleri olup olmadığıdır. Bu yüzden o, şâirleri iki gruba ayırmıştır:

El değmemiş düşünceler ve kendine has hayallere sahip olabilen yaratıcı, yeni şeyler ortaya koyabilen şâirler, birinci grubu meydana getirirler, bunlar dünyada az bulunurlar. Bir kısmı ise sadece vezinli söz söylemeye yetenekli olup, doğru yanlış ağızlarına geleni söylerler. Bununla da kendilerini gerçek şâir sanıp büyük şâir sayarlar. Şâirler arasında bu seviyedeki hüner hemen hiç makbul değildir. (32)

Latîfî yanında intihal ya da sirkat adı verilen eser çalma olayı ve orijinallik meselesine, pek çok şâir çeşitli vesilelerle eserlerinde değinmişlerdir. Tezkirelerde ve şâirlerin şiir dünyaları hakkında yapılan çalışmalarda da bu meselenin hayli geniş yer alması ve şiirleri iyi olmayan şâirlerin zaman zaman hâmîler tarafından korunmasının eleştirilmesi, bu çerçevedeki tartışmaların odak noktasının Osmanlı hâmîlik sisteminin işleyişi olabileceğini akla getirmektedir.

Sonuç olarak Osmanlıda hâmîlik sisteminin çoğu zaman bu sistemin içinde olanların lehine işleyen bir geleneği olmasının yanında, zaman zaman bu sistemde istedikleri ölçüde yer alamayan şâirlerin hâmîlik kurumuna eleştirilerde bulundukları görülmektedir. Bu eleştirilerin çoğu zaman üstü kapalı olarak yöneticilere daha adaletli davranmaları konusunda yönlendirmede bulundukları söylenebilir. Osmanlı toplumsal yapısı çerçevesinde düşünüldüğünde şâirlerin ulaşmak istedikleri nokta kendi eserlerinin mutlak otorite olan sultan tarafından görülüp değerlendirilmesidir. Bu durumda sultana ulaşma yolunda konumu iyi olan bir hâmî bulamayıp onlar tarafından koruma alamayan şâirlerin, hâmîlik sisteminin işleyişi hakkında birtakım eleştirilerde bulunmaları da doğaldır.

----------------------------------------------

(KAYNAK: thesis.bilkent.edu.tr)

-Bilkent Üniversitesi-Doktora Tezi-Tûbâ Işınsu İsen-Durmuş


Bu mesaj admin tarafından 2016-01-18 01:24 GMT, 1010 Gün önce düzenlendi.
__________________