Forum Stats Test Link Test Link Test Link Test Link
Forumlar » Genel » Köşeyi Dönen Şairler » OSMANLI EDEBÎ HÂMÎLİK GELENEĞİ(2)

Yazar Mesaj   #1316  2016-01-18 00:33 GMT  

Online status admin



Administrators



Mesaj: 1953
Şehir: Ankara
Ülke:
Meslek: Site Yöneticisi
Yaş:
  1. BÖLÜM

Kuruluş Sürecinde Osmanlı Edebî Hâmîlik Geleneğine Genel

Bir Bakış

A. Saray ve Çevresindeki Himâye Muhitleri

OsmanlIda saray etrafındaki şâirler topluluğunun ilk defa Çelebi Sultan Mehmed (1413-1421) döneminde Edirne Sarayı’nda şekillendiğini biliyoruz. Bu devirde Anadolu’nun bazı şehirlerinde ve beyliklerin merkezlerinde az sayıda şâir yetiştiği bilinmekle birlikte, ancak Fetret Devri son bulduktan ve Osmanlı Devleti kuvvetli bir hükümdar etrafında toparlanmaya başladıktan sonra şiir ve edebiyât rağbet bulmaya başlamıştır. Burada “rağbet bulmak” ifadesini önemle vurgulamak gerekir, çünkü bu döneme kadar şiir yazan şâirler olmakla birlikte, ilim ve irfâna itibar daha sonraki yıllarla karşılaştırıldığında sayıca çok az olduğundan, tezkire yazarları bu konumdaki şâirlerden eserlerinde bahsetmeye gerek duymamışlardır. Beyânî, tezkiresinin girişinde bu konumdaki şâirlerden söz etmemesini, Osmanlı sultanlarının ilk zamanlarında ilim ve irfâna fazla itibar edilmemiş olması, şâirlerin şiir alanında üstün olmamaları ve yazdıklarının kayda değer nitelikler taşımayan, basit, sade örnekler olması şeklinde açıklamaktadır. Beyânî’ye göre, ancak İstanbul fâtihi Sultan Mehmed’in kendisi ve vezirleri irfan sahibi oldukları için, âlimler, fazîlet ve belâgat sahibi kişilerle şâirler itibar görmüşlerdir:

Selâtin-i âl-i Osmânun evâil devirlerinde ilm ü irfânun ve şi’r ü inşânun çendân kadr ü itibârı olmamakla vâki olan eş’ârları âmiyâne ve sâde vü miyâne olmağın ve şâirleri fenn-i şiirde fâik ve şiirleri tahrîre lâyık olmamakla imlâ olınmadı. Lâkin Fâtih-i Konstantiniyye Sultan Mehemmed Han Hazretleri kendiler vü vüzerâsı sâhib-i irfan olup ve zamân-ı şerîflerinde ulemâ vü fuzelâ ve bülegâ vü şuarâ kemal-i kadr ü i’tibar bulup [...] (5-6) Gelibolulu Âli ise Künhü’l-Ahbâr adlı eserinin tezkire kısmında,

Bâyezîd Han zamanına kadar şâirler hakkında çok fazla bilgi olmadığını söylemektedir:

Hafî olmaya ki Osmân Han ve Orhan Han ve Sultan Murâd Han zamânlarında şuarâdan kimse zuhûr itdügi malûm degüldür. Mücerred sâde nazma kâdir bazı varsagı-gûylar zuhûrı bile igen şöhret bulmamışdur. Zîrâ ol zamanda sükkân-ı mülk-i Rûm ekseriyâ guzât-ı Etrâk u Tatar idügi ma’lûm ve sâ’ir ehâlî-i merzbûm ise evlâd-ı kefereden zuhûr eylemiş bir bölük sâde- levh idükleri mefhûm olmagın içlerinden şi’r-şinâsları bile ma’dûm idi. Nazma râgıbları hod safâhât-ı rûzgârdan bi’l- külliyye mektûm idi. Ana binâ’en şâ’ir nâmına bir ferd yog idi. Tâ Bâyezîd Han zamânına gelince ve Timur Han’la bazı şuarâ-yı Acem ve Nevâyî lîsânınun zurefâsı mülk-i Rûma dahil olunca sâhib-mahlas kimse var idügi ma’lûm degüldi. Amma bular [Yıldırım Bâyezîd] zamânında bazı kimesne peydâ oldu. (101) Beyânî’nin daha açık, Gelibolulu Âlî’nin ise abartılı ifadelerinin benzer durumu anlatmak istediği söylenebilir. Beyânî, bu dönemde bilim ve sanata itibar olmadığı için iyi şâir ortaya çıkmamasını, dolayısıyla ancak hâmîlik sistemi sayesinde iyi bir şâirin ortaya çıkabileceğini vurgularken; Âlî, Timur Han’la bazı Acem ve Çağatay şâirlerinin Anadolu’ya gelinceye kadar Anadolu’da şâir olmadığını söyleyerek Osmanlı sahasında şiir alanındaki canlanma üzerinde Doğu etkisine dikkat çekmektedir. Yazarın Bâyezîd zamanına kadar “şâir nâmına bir ferd yog idi” ifadesi nicelikten çok niteliğe gönderme olmalıdır. Mehmet Kalpaklı, “Osmanlı Şiirine Genel Bir Bakış Denemesi” adlı makalesinde, yukarıda alıntıladığımız Âlî ve Beyânî’nin ifadelerinin abartılı olmasına rağmen, günümüze ulaşan edebî eserlerin ışığında Osmanlı’da edebî hayatın asıl geliştiği devre olarak Yıldırım Bâyezîd döneminin gösterilebileceğini belirtmektedir (43). Gerçekten de ilk dönem tezkireleri ve modern edebiyât tarihleri Osmanlı edebiyâtını II. Murad devrinden başlatmaktadırlar, ancak Âlî ve Beyânî’nin bunu biraz daha geriye çekerek Yıldırım Bâyezîd dönemini edebî hayatın başlangıcı olarak almaları doğru bir yaklaşım olarak değerlendirilebilir.

14. yüzyıl Anadolusu'nda Anadolu Beylikleri içinde özellikle Aydınoğulları ve Germiyanoğulları’nın edebî ve ilmî faaliyetleri ile büyük ölçüde öne çıktığı görülmektedir. Anadolu beyliklerinden Aydınoğulları’nın âlim, şâir ve edipleri teşvik ve himâye ettiği ve böylece adlarına bazı eserlerin kaleme alınmasını sağladıkları bilinmektedir. Erdoğan Merçil, Aydınoğlu Mehmed Bey adına Sa’lebî’ye ait Arâ’isü’l-Mecâlis adlı peygamberler tarihi ile Tezkire-i Evliyâ adlı Farsça bir eserin tercüme edildiğini, Hoca Mes’ûd tarafından Türkçe’ye çevrilen Süheyl ü Nevbahâr adlı mesnevînin de Gazi Umur Bey adına kaleme alındığını söylemektedir (241). Benzer şekilde İsâ Bey’in de sarayında pek çok şâir, âlim ve sanatkârları toplayıp, hangi din ve milletten olursa olsun himâye ettiğini, hattâ meşhur Bizans tarihçisi Dukas’ın, babası Bizans’tan kaçarak şöhretini duyduğu İsa Bey’in yanına sığındığını yine Merçil kaydetmektedir (241). Germiyanoğulları zamanında da edebî ve ilmî faaliyetler oldukça canlıdır. Şeyhoğlu Sadreddin Mustafa, Şeyhî Sinan, Ahmedî, Ahmed-i Dâî gibi şâirlerin bu sahada yetiştikleri ve Germiyanoğulları adına eserler kaleme aldıkları bilinmektedir. Mustafa Çetin Varlık, Şeyhoğlu’nun Süleyman Şâh’ın isteğiyle tercümeler yaptığını, Şeyhî’nin II. Yakup Bey’in musâhibi ve tabîbi olduğunu, Ahmedî’nin İskendernâme adlı eserini Süleyman Şâh adına yazmaya başladığını, Ahmed-i Dâî’nin II. Yakup Bey’in emriyle Tâbirnâme’yi Farsça’dan Türkçe’ye çevirdiğini kaydeder (35). Menteşeoğulları Beyliği döneminde İlyas Bey adına Şirvanlı Mehmed b. Mahmud tarafından İlyâsiya isminde muhtasar bir tıp kitabı tercüme edildiği bilinmektedir. Candaroğulları hükümdarlarının diğer beyler gibi âlimleri himâye etmesi, çeşitli eserlerin kaleme alınmasına vesîle olmuştur.

Mahmud-ı Şirazi İntihâb-ı Süleymânîadlı Farsça tasavvuf eserini I. Süleyman Paşa adına kaleme almıştır. Cevâhirü’l-Asdâf adlı tefsir İsfendiyar Bey’in emriyle yazılmış, Maktel-i Hüseyin adıyla yapılan mesnevî tercümesi ise Kötürüm Bâyezîd adına çevrilmiştir. Sinoplu hekim Mümin b. Mukbil, Kitâb-ı Miftâhu’n-Nûr ve Hazâinü’s-Sürûr adlı tıbba dair Türkçe eserini İsfendiyar Bey adına yazmıştır. Hülâsâtü’t-Tıb, İsfendiyar Bey’in oğlu Kâsım adına Türkçe olarak yazılmış, Mîracnâme ise yine İsfendiyar Bey’in oğlu Hızır adına tercüme edilmiştir. Ömer b. Ahmed Risâle-i Müncîye adlı Türkçe tecvîdini İsmail Bey’in emriyle kaleme alırken Yunus b. Halil de Mi’yârü’l-Ahyâr ve’l- Eşrâr adlı Türkçe eseri yine bu Bey adına telif etmiştir. Bu arada bizzat İsmail Bey’in Hulviyyât-ı Şâhîadıyla fıkha dair Türkçe bir eser yazdığı da

belirtilmektedir. Beyliklerin edebî faaliyetlerine dikkat edildiğinde edebiyâtın tercüme üzerinden ilerlediği görülmektedir. Bu durumun nedenleri üzerinde bu bölümün ilerleyen sayfalarında durulacaktır.

II. Murad dönemine kadar Şeyhoğlu Mustafa, Ahmedî ve Bursalı Niyâzî gibi şâirlerin eserlerine iltifat eden Yıldırım Bâyezîd, oğlu Emir Süleyman Çelebi ve bu isimlere ek olarak Ahmed-i Dâî ve Şeyhî’yi himâye eden Çelebi Mehmed etrafında şâir toplulukları oluşmuştur. Yöneticilerin şiire ve sanat faaliyetlerine olan ilgileri II. Murad döneminde (1421-1451) sanatı desteklemeyi bir geleneğe dönüştürmüştür. Hayrâtının çokluğu nedeniyle Sehî Bey’in tezkiresinde “Ebu’l- Hayr” sıfatı ile söz ettiği Sultan II. Murad, Osmanlı hânedanından ilk şiir söyleyen ve şâirlere oldukça ilgi gösteren bir yöneticidir. Latîfî, tezkiresinde, onun savaş zamanlarında bile haftada iki kez şâir ve alimleri toplayıp sohbet ettiğini, nerede bir hüner sahibi görse, iltifat edip ihsânını esirgemediğini belirtmektedir. Şâirlere bağladığı salyânelerin kendisinden sonra da Kânûnî Sultan Süleyman devrinde İbrahim Paşa’nın ölümüne kadar devam etmesi, II. Murad döneminde bu işin bir gelenek haline gelmeye başladığının bir göstergesi olarak düşünülebilir.

Osmanlı sanatının en belirgin özelliğinin saray tarafından desteklenmesi ve saraya göre şekillenmesi olduğu söylenebilir. Saray ve saraya bağlı yönetici sınıfın sanatın destekleyicileri olmaları, Osmanlıda özellikle imparatorluk şekillendikten sonra sanatın her alanında bir Osmanlı saray üslubunun ortaya çıkmasını sağlamıştır. Filiz Çalışlar Yenişehirlioğlu “Saltanat İdeolojisi ve Osmanlı Sanatı” adlı makalesinde, bu sanatsal üslubu şöyle anlatır:

Saray ve saraya bağlı yönetici sınıf sanatın destekleyicileri ve mesenleri olmuştur. En görkemli mimârî örnekleri onlar yaptırmış, her alanda en güzel eserler onlara sunulmak üzere üretilmiştir. Saray ve çevresi, yeni uygulamaları, yeni akımları ve üslûpları her zaman desteklemiş ve yaygınlaşmasında öncü olmuştur. Mimârî ve sanat saray kurumları aracılığıyla örgütlenmekte ve yönetici sınıf beğenisine göre de biçimlenmekteydi. Böylece saray kurumsallaşmış ince bir zevkin ürünlerinin oluşmasını sağlarken, aynı zamanda imparatorluğun gücünü, görkemini sosyal, kültürel ve ekonomik alanda, vakıf sisteminin iç dinâmizmine bağlı olarak etkin kılan sanatsal paradigmaları belirlemiş ve yine imparatorluğun kurumları aracılığıyla bunları Başkent dışı bölgelere yaymıştır. İmparatorluğa bağlı en uzak bölgelerde bile Başkent üslubunu yansıtan mimârî ve sanatsal özelliklerin ortaya çıkması bu tür bir düzene bağlanabilir. (19)

Benzer yorumu Tanpınar’ın ifadeleri ile belirtirsek, yazar, 19. Asır Türk Edebiyâtı Tarihi adlı kitabının giriş bölümünde, sarayın, aydınlığın ve feyzin kaynağı muhteşem bir merkeze, hükümdara ve onun cazibe ve iradesine bağlı olduğunu söylemektedir:

Her şey onun etrafında döner. Ona doğru koşar. Ona yakınlığı nisbetinde feyizli ve mesuttur. Çünkü bir sarayda olan her şey hükümdarın irâdesi itibariyle keyfî, az çok ilâhî Allahlaştı rılmış özü itibariyle de isabetli, yani hayrın kendisidir. Hükümdar, gölgesi telakkî edildiği mânevî âlemi, Allah’ı -Müslüman şarkta olduğu kadar Hristiyan garp’te de- nasıl yeryüzünde temsil ediyorsa hayatı da öyle düzenler. Bütün tabiat ve eşya , müesseseler onun temsil ettiği bir hiyerarşiye göre tanzim edilmişti. (5-6)

İmparatorluğun genelinde var olan böyle bir üslûp hiç kuşkusuz, sanata önem veren ve onu destekleyen saray tarafından oluşturulmuştur. Nitekim buna bağlı olarak Osmanlı başkentleri olan İstanbul, Bursa ve Edirne en çok şâir yetiştiren şehirlerdir (İsen “Tezkireler Işığında Divan Edebiyatına Bakışlar” 70). Şehzâde sancakları ve beylerbeyliği merkezlerinin konumları da bu üslûbun devamını desteklemişlerdir. Şehzâde vâlilerin tıpkı İstanbul’daki saray gibi bir mâiyet oluşturmaları, kendi tuğralarını çekebilir ve hüküm yazdırabilir olmaları, bütün bunların ötesinde tıpkı sultanlar gibi bilim ve kültür faaliyetlerinin hâmîleri olmaları, bu tür faaliyetlerin merkezden taşraya doğru yayılmasını sağlamıştır. Hâmîlik sistemi açısından düşünüldüğünde sultandan başlayıp daha alt konumlara yayılan hiyerarşik bir düzen, Şehzâde sancakları ve beylerbeyliği merkezleri, devlet büyüklerinin, paşa ve beylerin konakları, mistik merkezler ve çarşı gibi çeşitli muhitlerde devam etmiş; dolayısıyla sadece ve dâima saraya bakarak belirli bir modeli devam ettiren toplumsal bir oluşum ortaya çıkarmıştır. 15. ve 16. yüzyılda başta Edirne ve İstanbul, yani saray olmak üzere Osmanlı edebiyâtı, şehzâde saraylarının yer aldığı bölgelerde de devamlılık ve gelişim göstermiştir.

Haluk İpekten, özellikle 15. yüzyılın başında Emir Süleyman Çelebi zamanında (1402-1410) Edirne, Anadolu’da Sultan Cem ile Sultan II. Bâyezîd’in şehzâdesi Abdullah (1481-1483) ve Sultan II. Selim’in sancak beyliklerinde Konya, şehzâde II. Bâyezîd, oğlu Ahmet ve şehzâde

Mustafa’nın valilikleri devrinde Amasya, sancak merkezi olarak pek çok şehzâdenin valilik ettiği Manisa, Yavuz Sultan Selim’in sancak beyi olduğu Trabzon ve Kânûnî Sultan Süleyman’ın şehzâdeleri Bâyezîd ile Sultan II. Selim’in bulundukları devirlerde Kütahya’nın birer edebiyât ve kültür merkezi haline geldiğini belirtmektedir (162).

Osmanlıda bir saray üslubunun teşekkül etmesinde yöneticilerin sanatı sadece desteklemelerinin değil, bizzat üretici olarak sanatın içinde olmalarının çok büyük etkisi vardır. Osman Gâzî’den başlayarak Sultan Mehmed Reşad’a kadar pâdişâhlar, şehzâdeler, yöneticiler ve devlet kademesinde görev yapan bürokratların ilgiye göre değişen derecelerde sanatın çeşitli dallarına destek verdikleri veya üretimde bulundukları bilinmektedir.

Osmanlı hânedan mensuplarının başta şiir olmak üzere bilim ve sanatla iç içe olmalarının sebebini yetişme tarzlarında aramak doğru olur. Özellikle devletin kendini toparladığı tarihlerden itibaren, gelecekte sorumluluk alacak kişilerin eğitimine büyük özen gösterildiğini biliyoruz. Çok küçük yaşlardan itibaren en seçkin hocalarla eğitimlerine başlayan şehzâdeler, Türkçenin yanında Arapça, Farsça, Latince, Yunanca, Rumca, Sırpça hatta Çağatay Türkçesi gibi dil ve lehçelerden birkaçını da öğreniyorlar; tarih, coğrafya, harp sanatı, astroloji, matematik, mantık, kimya gibi pozitif ilimlerin yanında, avcılık, atıcılık, güreş vb. sportif faaliyetleri de başarıyla icra ediyorlardı. Şehzâdeleri yetiştirmekle görevli olan lalaların birkaç önemli meziyete sahip olmalarının gerekliliği ve Osmanlı şehzâdelerinin lalalarına baktığımızda çoğunun şâir, hattat ve mûsikîşinâs olması, Osmanlıda sanatın şiir, hat ve mûsikî kollarına ayrı bir önem verildiğini düşündürmektedir. Osmanlı hânedan mensuplarının pek çoğunun dikkate değer birer şâir ve mûsikî ustası oluşlarının bu eğitim sayesinde gerçekleştiği söylenebilir. Elimizde kayıtlı şiirleri bulunan ilk pâdişâh olarak II. Murad, Avnî mahlasıyla şiirler kaleme alan, Osmanlılarda şiirlerini bir araya getiren ve adının dışında ilk kez mahlas kullanan Fâtih Sultan Mehmed, Adlî mahlasıyla şiirlerini bir dîvanda toplayan II. Bâyezîd Osmanlı devletinin imparatorluk vasıflarını göstermesinden itibaren hem şiir yazan hem de şâirlere destek veren yöneticilerdir. Tebriz’in fethinden sonra Acem ülkesindeki sanatçıları İstanbul’a getirerek Osmanlı bilim ve sanatına ivme kazandıran Yavuz Sultan Selim, aynı zamanda Selîmî mahlasıyla şiirler yazan bir şâirdir. Kânûnî döneminin pek çok alanda olduğu gibi edebiyâtın da “altın çağı” olduğu nitelemesi, sultanın sanata verdiği desteğin boyutlarını göstermektedir. Kendisi de şâir olan ve Muhibbî mahlasıyla dîvan edebiyâtının en hacimli dîvanını ortaya koyan Kânûnî’nin dîvanında 2799 gazel vardır. Şâirliği meslek olarak seçen profesyonel şiir ustalarının dîvanlarının neredeyse iki katı büyüklüğünde bir eser ortaya koymak, sultanın şiire ilgisinin hangi boyutta olduğunu açıkça göstermektedir. Selîmî mahlasıyla şiirler yazan II. Selim’in, diğer sultanlar gibi henüz şehzâde vali iken çevresinde bir şâirler topluluğunun oluştuğu ve şiirlerinin bir dîvan oluşturacak kadar çok olduğu bilinmektedir.

Osmanlı Devleti, kendisinden önce var olan Müslüman-Türk devletlerinin belli yönlerini kendisine model alarak şekillenmiş bir yapı sergilediğinden, Osmanlı devlet-sanat ilişkileri de büyük ölçüde Hârun Reşid döneminden itibaren farklı bir çizgi izlemeye başlayan ve saraydan topluma doğru yayılan Ortaçağ Müslüman devlet anlayışının bazı değişikliklerle devamı niteliğindedir (İsen “Osmanlı Döneminde Devlet Sanat İlişkisi..” 285). Bu anlamda Selçuklularda, Celâyirlilerde ve Timurlularda görülen devlet- sanat ilişkisinin benzer şekilde Osmanlılarda da devam ettiği söylenebilir. Bunun göstergelerinden biri, Anadolu sahasında yazılmış tezkirelerde Osmanlı şâirleri ve hâmîlerinin bu gelenekteki başka şâir ve hâmîlere benzetilmesidir. Hüseyin Baykara ile Ali Şir Nevâyî, Gazneli Sultan Mahmud ile Firdevsî ve Sultan Sencer ile Enverî arasındaki hâmî- şâir ilişkisi Osmanlı şâirlerinin kendi hâmîleri ile ilişkilerine örnek teşkil etmiştir. Bilindiği gibi, sözü edilen şâirlerin hâmîleri ile yakınlıkları, bu işleyişin en ileri derecesi olarak değerlendirilebilir. Sultan Hüseyin Baykara, Herat’ı alarak tahta çıktığında, arkadaşı Ali Şir Nevâyî’yi de yanına çağırmıştı. Herat’ın alınışından bir ay kadar sonra buraya gelen şâir, Sultan Baykara’ya ünlü “hilâliyye” kasîdesini sunmuş ve bu tarihten sonra devlet işleriyle de ilgilenerek, sultanın nedimi sıfatıyla ölünceye kadar sadakatle ona hizmet etmiştir. Sultanın Nevâyî’ye verdiği değer, bir ferman çıkararak herkesin şâire hürmet etmesini emretmesinden anlaşılmaktadır. Benzer bir ilişki Sultan Sencer ile Enverî arasında da yaşanmıştır. Enverî saray şâiri olarak Sultana intisâb etmiş, şiirden çok iyi anlayan Sultan Sencer ona aylık bağlamış, şâir de ölünceye kadar sultanın yanından ayrılmamıştır. Gazneli Mahmud ile Firdevsî arasında da benzer bir ilişki söz konusu olmuştur.


__________________